در ادبیات اخیر دنیا واژه "بازآفرینی شهری" به عنوان یک واژه ی عام که مفاهیم دیگری نظیر بهسازی، نوسازی، بازسازی، توانمند سازی و روان بخشی را در بر میگیرد، به کار میرود. باز آفرینی شهری فرایندی است که به خلق فضای شهری جدید با حفظ ویژگی های فضایی( کالبدی و فعالیتی) منجر میگردد. در این اقدام ، فضای شهری جدیدی حادث میشود که ضمن شباهت های اساسی با فضاهای شهری قدیم، تفاوتهای ماهوی و معنایی را با فضای قدیم به نمایش میگذارند (حبیبی، مقصودی، 1386). به عبارت دیگر بازآفرینی شهری نگرش و اقداماتی جامع و یکپارچه برای حل مشکلات شهری منطقه هدف عملیات است که در نهایت به یک پیشرفت پایداری اقتصادی، کالبدی، اجتماعی و محیطی خواهد انجامید.

 

 

مقصود از واژه بازآفرینی، به وجود آمدن یک نسل جدید است .با مثالی می توان این امر را روشنتر بیان کرد؛ هر فردی از نظر شکل، حرکات، رفتار، شیوه راه رفتن، حرف زدن و....... شبیه پدر، مادر، پدربزرگ یا مادربزرگ خود است، اما با وجود همه شباهتها ، شخصی منحصر به فرد است. به بیان دیگر ممکن است کالبد و ظاهر فرد، تداعی کننده فرد دیگری باشد، اما آن شخص، فردی دیگر در نسل سوم خانواده بوده و رفتار، گفتار، تفکرات و هنجارهای منحصر به فردی دارد. این امر به معنای آن است که فرد بازآفرین شده است. در یک مرکز کهن شهری نیز ممکن است عناصر کالبدی متعلق به سیصد سال پیش باشد ، ولی رفتارهای این مرکز شهری به آن تعلق ندارد و بازآفرین شده است. به عبارت دیگر این مرکز شهری معاصرسازی شده و با حفظ ویژگی های شکلی، اندامین و ریخت شناسانه، با تغییر رفتار و اندیشه، فرزند زمان خودش است.با این تعریف انسان و شهر هر دو با مظروفشان شناخته می شوند. زمانی که با انسانی مواجه می شویم ابتدا ظاهر او را درک میکنیم؛ اما سپس رفتار، هنجار، گفتار و اندیشه اوست که هدف از اجرای سیاستهای بازآفرینی شهری و برنامه های تجدید حیات شهری، ارتقا کیفی زندگی در سکونتگاهها از طریق ایمن سازی و مقاوم سازی ساختمانها، توسعه و بهبود زیر ساختهای شهری، تامین خدمات شهری مورد نیاز، آموزش ساکنان، ایجاد فرصتهای شغلی، تقویت نهادهای مدیریت محلی و دفاتر خدمات محله ای مردم نهاد، الگوسازی و ترویج قواعد و دستورالعملهای کیفی ساخت و ساز است.( پور احمد و همکاران،1389 ) علاوه بر این، بازآفرینی شهری بر این مطلب تاکید دارد که طرح و اجرای هر گونه روش برای مقابله با مشکلات شهرهای بزرگ و کوچک، باید دارای اهداف بلند مرتبه و راهبردی باشد.

درتعریف دیگر، بازآفرینی شهری به معنای آفرینش مجدد است؛ یعنی روح دیگری در کالبد بنا، مجموعه یا بافت دمیده شده است. برای مثال یک خانه تاریخی را حفظ و با دقت آن را مرمت میکنیم؛ ولی به محض آنکه روح دیگری در آن دمیده می شود، تغییری بنیادین میکند. برای مثال خانه رسولیان یزد به دانشگاه معماری و شهرسازی تبدیل شود. در واقع کالبد حفظ شده و رفتارها و هنجارهای بنا تغییر میکند. باز آفرینی به معنی ایجاد یک مظروف است و به همین دلیل ماهیت اجتماعی ، اقتصادی و فرهنگی دارد. یک جسم یا کالبد در جای خود قرار دارد ولی بلااستفاده مانده است؛ مقصود ما از بازآفرینی ، استفاده مجدد از این کالبد است.این اشتباه است که در فرایند بازآفرینی تنها به کالبد و شکل اهمیت دهیم؛ در حالی که جانی که قرار است در آن کالبد دمیده شود، بسیار مهم است. برای مثال زمانی که یک مجموعه خانه های قدیمی تبدیل به دانشگاه می شود، میتواند به عنوان کارکرد جدید قابل قبولی در کالبد قدیمی جای گیرد؛ ولی تبدیل یک خانه قدیمی به یک هتل پنج ستاره در صورتی میتواند درست باشد که سازمان کارکردی جدید با ظرفی تهای کالبدی و سازه های ساختمانی و تاسیساتی بنا سازگار باشد، در این حالت خدمات ویژه دراحترام به این خصوصیات عرضه خواهند شد. 

بنابراین چگونگی دمیدن روح جدید به کالبد قدیمی اهمیتی دو چندان میابد. اگر ظروف و مظروف با هم سازگاری داشته باشند در هر عرصه ای و هر شرایطی ، کار موفق خواهد بود، ولی اگر مظروف از ظرف سرریز کند، پاسخ نادرست خواهد بود و به تلاشی صرف می انجامد. نکته مهم دیگر در بازآفرینی توجه به زمینه مثابه مظروف است. این زمینه علاوه بر کالبد، شامل آدمیانی نیز میشود که در آنجا زندگی میکنند و حیات مدنی فضای موجود را سبب می شوند. معمولا نقش تعیین کننده زمینه های اجتماعی، اقتصادی و فرهنگی در فرایند برنامه ها، طرحها و اقدامات بازآفرینی در نظر گرفته نمی شود و به همین دلیل به هنگام اجرای طرح یا ساکنان مجبور به ترک محل زندگیشان می شوند و یا در صورت ماندن به سبب زمینه های نو و نا آشنا،منزوی شده، به شی تبدیل میشوند و شی شدن آدمی یعنی بی تفاوتی نسبت به آنچه در پیرامونش میگذرد و این به معنای فروریزی حیات اجتماعی و زندگی مدرن است. پس باید طرحهایی را دنبال کرد که با تعامل و گفت و گو با ساکنان شکل گرفته باشند.

 

 

 

برگرفته از کتاب:بازآفرینی شهری:مفاهیم،رویکردها و الزامات

نشر:معاونت اقتصادی شهرداری مشهد